Een gemiste kans: De Markerwaard

MARKERWAARD - Markerwaard is de naam voor een gedurende bijna de hele 20e eeuw door de Nederlandse regering in portefeuille gehouden IJsselmeerpolder, die echter nooit is aangelegd. De Markerwaard, vernoemd naar het eiland Marken, zou de inpoldering van het zuidwestelijke deel van het IJsselmeer betekenen. 

Het Plan-Lely voor de Zuiderzeewerken voorzag van het begin af aan in een polder in het zuidwestelijke deel van de Zuiderzee. Een kleine versie daarvan gaf Lely in 1891 nog de naam ‘Hoornsche Polder’. In 1924 hanteerde hij voor een grotere variant de aanduiding ‘Zuidwestpolder’. In 1941 werd deze aangegeven als ‘Westerpolder’. 

Na 1957, toen de dijk van Noord-Holland naar het eiland Marken (als onderdeel van de inpoldering van de Markerwaard) was voltooid, en Marken net als Urk, geen eiland meer was, werd de naam voor de droog te leggen polder: Markerwaard. 

Planning

Na de voltooiing van de Wieringermeer en de Afsluitdijk was de planning om daarna de Markerwaard in te polderen. Vanwege de slechte economische en financiële toestand van Nederland besloot het kabinet Colijn om wel door te gaan met inpolderen, maar eerst de Noordoostpolder aan te pakken. Deze was kleiner in oppervlakte en goedkoper in aanleg.

Nadat, na de tweede wereldoorlog, verder gegaan werd met inpolderen, was de opzet eerst de Markerwaard aan te pakken. Ook weer om economische reden (mede dankzij de Marshallhulp) en omdat alle benodigd materieel nog aan de zuidkant van het IJsselmeer opgeslagen lag, werd besloten maar eerst aan Oostelijk-Flevoland te beginnen.

Tijdens en na de aanleg van Oostelijk-Flevoland was het nog steeds de bedoeling om daarna de Markerwaard aan te leggen. Uiteindelijk werd gekozen om eerst door te gaan met Zuidelijk-Flevoland, mede in verband met de ontwikkeling van de toekomstige provinciehoofdstad: Lelystad.

Vanaf 1963 werd toch begonnen met de aanleg van de Markerwaard. Na de voltooiing in 1976 van de dijk tussen Enkhuizen en Lelystad, werd de nieuwe naam voor het deel van het IJsselmeer ten zuidwesten van deze dijk, het Markermeer. Daar zou dan de Markerwaard moeten komen.

Aan de zuidwestzijde van het huidige Markermeer was in 1941 al begonnen met de eerste dijk (de Bukdijk) van de toekomstige Markerwaard; het nog steeds bestaande stukje dijk van 2,5 kilometer, vanaf Marken naar het noorden. Op last van de Duitse bezetter is de verdere aanleg hiervan stop gezet.

Er werden ook werkzaamheden uitgevoerd in het IJsselmeer, tussen de latere plaatsen Lelystad en Almere, waar over een afstand van 7,4 km. grondverbetering ten behoeve van de Oostvaardersdijk werd uitgevoerd. Dit werk moest in 1943 op last van de Duitse bezetter ook worden stopgezet. 

Een ander restant van de geplande Markerwaard is de Oostvaardersdijk tussen Lelystad en Pampushaven (Almere). Van die dijk is de oorspronkelijke waterkant de landkant van de Flevopolder geworden en de landkant, gepland voor de Markerwaard, is verstevigd om hem waterkerend te maken. 

Twee van de drie dijken voor de geprojecteerde driehoekige polder waren al (gedeeltelijk) tot stand gebracht, maar zij kregen een andere functie dan hun oorspronkelijk was toegedacht. Die bedoeling blijkt uit de naam van de 26 kilometer lange dam tussen Lelystad en Enkhuizen, die zowel ‘Houtribdijk’ als ‘Markerwaarddijk’ wordt genoemd. 

Andere inzichten

Inmiddels was ook het denken over de bestemming van deze toekomstige laatste polder gaan veranderen. De stichting ‘Markerwaard van de kaart’ en de ‘Vereniging tot Behoud van het IJsselmeer’ kregen de opkomende milieubeweging mee. 

Ondanks aangepaste plannen (1974) met grotere randmeren was begin jaren ‘80 de politieke twijfel over wenselijkheid en haalbaarheid van de toekomstige Markerwaard zozeer toegenomen, dat het kabinet-Lubbers II in 1986 besliste voorlopig niet tot aanleg van deze laatste polder over te gaan, ondanks andersluidende adviezen van deskundigen.

Lelystad

Het niet inpolderen van de Markerwaard heeft ook grote gevolgen gehad voor de ontwikkeling van Lelystad. Deze provinciehoofdstad was centraal in de drie polders geprojecteerd, maar heeft nu een excentrische plek aan de zijkant van de twee wel aangelegde polders en is daardoor sterk in ontwikkeling achtergebleven.

Tweede Nationale Luchthaven in de drooggelegde Markerwaard

Sinds de jaren zestig werd er gedacht aan een Tweede Nationale Luchthaven naast Schiphol in de Markerwaard. Ook zou er ruimte zijn voor militair oefenterreinen. Deze plannen kwamen nooit tot uitvoering. 

In 2003 werd definitief besloten deze polder niet meer aan te leggen. Mijn inziens een foute beslissing en een gemiste kans, waar we nu de naweeën dagelijks nog van ondervinden.

De Markerwaard was een ideale plek voor een ‘nieuw’ Schiphol geweest.

Marker Wadden

Marker Wadden is de naam van een cluster van vijf nieuwe, onbewoonde natuureilanden, die van 2016 tot 2021 kunstmatig zijn aangelegd in het Markermeer. Ze vormen voorlopig de eerste fase van een project dat in de toekomst verder kan worden uitgebreid. In deze fase hebben ze een oppervlakte van ongeveer 800 hectare. Marker Wadden maakt samen met de Oostvaardersplassen en de Lepelaarplassen deel uit van Nieuw Land, het nieuwe Nationaal Park dat in 2018 is gevormd.

Ten gevolge van het afsluiten van het Markermeer door de Houtribdijk hoopte zich gedurende vele decennia slib op. Dit slib, in combinatie met het gebrek aan doorstroming maakt het water in het Markermeer troebel en verstikt het bodemleven, waardoor de ecologische kwaliteit van dit gebied sterk achteruitgaat.

De eilanden werden aangelegd met zand, klei en slib uit het Markermeer.

De argumenten, indertijd, van met name de Volendammers over het teniet gaan van hun visvangstmogelijkheden is door de tijd achterhaald: het Markermeer is zo dood als een pier; er zit nauwelijks nog vis.

Miljoenenproject Marker Wadden zakt weg in blubber: ‘Als je slib op slib gooit, blijft het zakken’

De Marker Wadden in het Markermeer verzakken en verdwijnen zonder menselijk ingrijpen onherroepelijk onder water. Dat zegt de gerenommeerde expert prof. dr. ir. Bart Schultz uit Lelystad. Hij noemt het miljoenenproject daarom een ‘totaal onzalig plan’.

Alles als gevolg van kortzichtige politieke beslissingen, niet geënt op kennis van zaken!

Bij uitvoering van de plannen uit 1974-’77 hadden de Markerwadden gerealiseerd kunnen worden in het deel van het IJsselmeer, dat als natuurgebied overbleef, tussen de aan te leggen luchthaven en de Houtribdijk, op de plaats waar eilanden nu ook liggen, analoog aan de Oostvaardersplassen.

Ten slotte

Het onvermogen van politici om over technische zaken te beslissen, zonder over voldoende kennis van zaken te beschikken, en zich alleen te baseren op politieke (partij-) overwegingen is door het niet aanleggen van de Markerwaard wederom bewezen.

De gevolgen ondervinden we nog dagelijks.

Lelystad Airport is wel aangelegd, maar wordt vooralsnog niet gebruikt. Indien de plannen uit de jaren ’70 uitgevoerd zouden zijn, zou Schiphol gereduceerd zijn tot een regionaal vliegveld(je) met weinig tot geen geluidsoverlast en ruimte voor grootschalige woningbouw. 

In Zuidelijk-Flevoland zou geen vruchtbare landbouwgrond opgeofferd moeten worden voor militair oefenterrein en de bouw van een omvangrijke legerplaats. In de afgeblazen plannen was alle ruimte hiervoor aanwezig en ingepland. 

Door wel de juiste afgewogen keuzes te maken zouden heel veel, nu spelende, problemen voorkomen zijn.

Misschien dat in de toekomst de ideeën van Lely nog een keer boven water komen en daardoor ook de Markerwaard.

C. van Burik

Zeewolde