Oorlogssporen in Zeewolde (deel 2): Het radarstation ‘Hase’

De Tweede Wereldoorlog liet in heel Nederland zijn sporen na. En hoewel Zeewolde destijds nog niet bestond, vonden er in de omgeving wel degelijk oorlogsactiviteiten plaats.  In een reeks artikelen neemt publicist Cees Steijger de lezer mee langs de oorlogsgeschiedenis rond Zeewolde.

Sleutelrol in Duitse luchtverdediging

Op de Stadsweiden bij Harderwijk stonden ooit geheimzinnige militaire bouwwerken die tijdens de Tweede Wereldoorlog belangrijke schakels vormden in de Duitse luchtverdediging. Ze behoorden tot het radarstation Hase, gebouwd in 1942 door de Duitsers: een hypermodern radar- en gevechtsstation dat de geallieerde bommenwerpers boven het IJsselmeer en de Veluwe moest stoppen.

In de zomer van 1942 verschenen er aan het eind van de Weisteeg ten zuidwesten van Harderwijk plotseling Duitse militairen en bouwvakkers. In korte tijd verrezen daar barakken, masten en bunkers. Het doel: de bouw van een geavanceerd radarstation, gecodeerd als “Stellung Hase” (Duits voor ‘haas’).

Kammhuberlinie

Het radarstation behoorde tot de 14. Schwere Flugmelde Leit Kompagnie/Luftnachrichten Regiment 201 en maakte deel uit van de zogeheten Kammhuberlinie, genoemd naar generaal Josef Kammhuber, die deze luchtverdedigingslinie organiseerde. De linie liep van Denemarken tot in Frankrijk en bestond uit talloze sectoren, elk voorzien van radarapparatuur, zoeklichten, luchtafweergeschut en groepen (nacht)jagers. Elke sector werd aangeduid als een Himmelbett – Duits voor ‘hemelbed’ – verwijzend naar het beschermende ‘dak’ dat het systeem moest bieden tegen vijandelijke bommenwerpers. 

Er waren meerdere radarstations in ons land actief. Vanuit de grote “Diogenes” bunker bij Schaarsbergen nabij de vliegbasis Deelen werd de inzet gecoördineerd; vandaaruit liepen de lijnen naar het Duitse opperbevel in Berlijn. Rond het station Hase werkten tientallen, soms honderden manschappen, waaronder ook Nachrichtenhelferinnen. Dat waren jonge vrouwen (Blitzmädel) die hielpen bij de bediening van het “Seeburg-Gerät”. Dat was een grote elektromechanische projectietafel die werd gebruikt om luchtgevechten en vijandelijke vliegtuigbewegingen te visualiseren en te coördineren.

Binnen een radarsector werkte een radarstation zoals Hase samen met een grondgeleidingspost die direct radiocontact had met Duitse nachtjagers. Dat radiocontact met de vliegers werd onderhouden door een gevechtsleider (“Jägerleitoffizier”), die de interceptie leidde. 

Hase had vier gevechtsleiders, die onder bevel stonden van Oblt. Werner Schuhen. Wanneer het radarstation een vijandelijk vliegtuig detecteerde, werd een nachtjager bijvoorbeeld van de vliegbasis Twente de lucht in gestuurd en van minuut tot minuut naar het doel geleid. Die samenwerking bleek in de eerste jaren bijzonder effectief: Britse bommenwerpers die ’s nachts aanvielen leden zware verliezen.

Neerschieten Stirling

Een dramatisch voorbeeld hiervan vond plaats in de nacht van 13 mei 1943. Een Short Stirling bommenwerper van de Britse Royal Air Force werd op de terugweg van een bombardement op Duitsland door het Duitse radar- en nachtjachtapparaat onderschept en onder leiding van Schuhen boven Putten door een nachtjager neergeschoten. De Stirling met zijn bemanning stortte neer bij de Erkemederweg in Zeewolde. De succesvolle interceptie was rechtstreeks te danken aan de werking van radarstation Hase en de coördinatie binnen de Kammhuberlinie. Het is één van de vele incidenten waarbij Hase een fatale rol speelde voor geallieerde vliegers.

Geavanceerde technologie

Voor die tijd was de technologie op station Hase indrukwekkend. Het gebruikte onder meer het “Freya”-radarsysteem, dat doelen tot wel 120 kilometer afstand kon opsporen. Later werden ook nauwkeurigere en hypermoderne “Würzburg Riese”-schotelantennes ingezet, waarmee de exacte positie van vijandelijke vliegtuigen bepaald kon worden. De techniek was zo goed, dat na de oorlog Duitse Würzburg schotelantennes werden gebruikt voor het Nederlandse Melkwegonderzoek (Dwingeloo) en voor waarnemingen van de zon (Nederhorst ten Berg).

Na de oorlog

Wegens de snelle opmars van het geallieerde leger verlieten de Duitsers begin 1945 de radarstelling en bliezen de boel op. In de jaren na de bevrijding verdwenen de sporen van het radarstation langzaam uit het landschap. Tegenwoordig herinneren slechts enkele fundamenten en ingegraven structuren in de Stadsweiden en Drielanden aan de aanwezigheid van het ooit zo belangrijke station. Op de Stirling crashplaats aan de Erkermederweg in Zeewolde staat een markeringspaal met de namen van de bemanning.