Indrukwekkende herdenking einde Tweede Wereldoorlog: “Het zwijgen hoeft niet meer”

ZEEWOLDE – Voor het eerst vond zaterdag 15 augustus een officiële herdenking van het einde van de Tweede Wereldoorlog plaats in Zeewolde. Bij het Vliegersmonument aan de Kastanjelaan werden de slachtoffers van de oorlog in Nederlands-Indië herdacht. Een kleine honderd belangstellenden kwamen bijeen, onder wie drie mensen die zelf een Japans interneringskamp overleefden.

Indische jasmijn

Initiatiefnemer Aat Klop benadrukte het belang van de herdenking. “Als jongste gemeente van Nederland wilden wij iets met een herdenking. We hebben inmiddels een vrij grote Nederlands-Indische gemeenschap opgebouwd. Ik ben heel erg blij dat u in zo groten getale hiernaartoe bent gekomen.”

Na twee minuten stilte, het Wilhelmus door het koperensemble van de AMVZ en het hijsen van de vlag sprak burgemeester Bram Harmsma de aanwezigen toe. “Wat fijn om te zien dat er zo’n brede belangstelling is. Zo blijven de verhalen levend. Soms kan iets kleins een grote betekenis hebben. Een bloem bijvoorbeeld. De Indische jasmijn is een bescheiden, witte bloem. Je loopt er misschien zo aan voorbij. Als je even stilstaat, merk je de geur.” Volgens Harmsma zijn herinneringen daarmee te vergelijken. “Ze worden niet elke dag uitgesproken, maar blijven aanwezig. In verhalen aan de keukentafel, in foto’s die zorgvuldig worden bewaard, in recepten die van generatie op generatie worden doorgegeven. Maar soms ook in stilte.” Hij benadrukte dat vrijheid meer is dan leven zonder oorlog. “Het is ook de ruimte om je verhaal te mogen vertellen en herinneringen door te geven aan de volgende generatie. Herdenken is niet alleen terug-, maar ook vooruitkijken. Vrijheid is nooit vanzelfsprekend.”

Birmaspoorweg

De zussen Els Zijlstra en Vera Weisz vertelden vervolgens het aangrijpende verhaal van hun familie. Hun inmiddels 96-jarige (en nog aanwezige!) Indische moeder Emma maakte de Japanse bezetting mee, terwijl hun Amsterdamse vader Henk (1925-1998) in Nederland bombardementen overleefde. „Thuis werd er nooit over de oorlog gesproken”, aldus Els. “Zouden onze ouders ons er niet mee hebben willen belasten? Of konden ze misschien zelf niet bij hun pijn?” Vera vertelde verder over hun grootvader Antonie (1909-1979) en de latere Zeewoldenaar Jos Wessels (1921-2023), die aan de Birmaspoorweg moesten werken. “60.000 geallieerde krijgsgevangenen en 200.000 Aziatische dwangarbeiders deden dat vaak zonder eten en in verzengende hitte. Veel kameraden bezweken.”

Grootmoeder Aisha (1912-2009) zat ondertussen met haar kinderen in een kamp op Sumatra. “Veel honger, hard werken, vernedering en misbruik en zoveel meer wreedheden die ons nooit zijn verteld.” Jongens van tien jaar, zoals oom Lucas (1933-2024) werden van hun moeders gescheiden. “Het was hartverscheurend. Onder onmenselijke omstandigheden hebben zij het kamp doorstaan, maar met een enorme overlevingskracht. Door voor elkaar te zorgen en elkaar vast te houden.”

Indisch zwijgen

Ook na de Japanse capitulatie op 15 augustus 1945 was het leed niet voorbij. Indonesië riep twee dagen later de onafhankelijkheid uit, waarna een bloedige periode volgde. Vader Henk vertrok in 1946 als militair naar Nederlands-Indië. “Te midden van alle ellende gebeurde er in Medan ook iets moois. Hij ontmoette daar onze moeder Emma. Ze kregen verkering.”

Na de soevereiniteitsoverdracht in 1949 moesten veel Nederlanders Indonesië verlaten. Ook de grootouders van Els en Vera vertrokken naar Nederland. “Ze lieten hun huis, hun familie en alles wat hun vertrouwd was achter. De aankomst was moeilijk. De ontvangst kil.”

De oorlog werkte volgens de zussen nog generaties door. “Het Indische zwijgen, het was te moeilijk om er woorden aan te geven. Het oorlogstrauma van onze ouders is altijd gebleven. Oorlog en angst zijn erfelijk en zijn ook aan ons doorgegeven.”

Maar dat zwijgen hoeft niet langer, benadrukten de zussen. “We zijn veilig en kunnen het nu vertellen en deze geschiedenis doorgeven. Om van te leren. En door het te delen ook te helen.” Hun slotboodschap was vervolgens de inleiding tot het leggen van kransen en zonnebloemen: “Agar kita tidak lupa. Opdat wij niet vergeten.”