“Ze wilde niet terugkijken, maar vooruit. Dat heeft haar gered”

ZEEWOLDE - Hoewel zijn moeder als tiener jaren doorbracht in een Japans interneringskamp in Nederlands-Indië, draaide haar leven volgens zoon Chris(tiaan Willem) Elderhorst (1952) niet om de oorlog. Ze sprak er weinig over, keek liever vooruit en wilde haar kinderen niet belasten met haar verleden. Pas op hoge leeftijd, toen haar geheugen haar af en toe in de steek begon te laten, kwamen de herinneringen onverwacht terug.

(door Mannes Schoppink)

"Ik weet natuurlijk niet wat er in het hoofd van mijn moeder omging”, houdt Chris een slag om de arm. "Maar ze gaf niet de indruk dat ze er altijd mee bezig is gebleven. Wij merkten dat in ieder geval niet. Ze zei ook dat ze er nooit nachtmerries van had gehad. Later is dat wel veranderd. Toch had ze haar manier gevonden om ermee om te gaan: niet terugkijken, geen oude kampgenoten opzoeken, gewoon vooruit. Dat heeft haar min of meer gered."

Chris’ moeder, geboren in 1929, overleed in 2017. Over haar tijd in de Jappenkampen sprak ze nauwelijks. "Ze wilde die herinneringen niet opnieuw oproepen. Bovendien wilde ze ons daar niet mee belasten. Ze zei eigenlijk: we hebben het nu leuk en dat moet ook zo blijven." Dat betekende niet dat er helemaal niet over Nederlands-Indië werd gesproken. "Ik wilde er altijd wel meer over weten. Als we erover praatten, vertelde ze juist de leukere verhalen. Want die waren er ook."

Leven tussen koffers

Het gezin Elderhorst kende zelf een onrustig bestaan. Chris werd in 1952 geboren op Ceylon, het huidige Sri Lanka. Zijn ouders waren na de Indonesische onafhankelijkheid gedwongen Nederlands-Indië te verlaten. "Mijn vader kwam uit Soerabaja. Hij was toevallig eind jaren dertig met verlof in Nederland toen de oorlog uitbrak en kon daardoor niet meer terug. Pas na de oorlog ging hij als oorlogsvrijwilliger voor de KNIL terug naar Indië."

Vader Elderhorst werkte later als planter. Via Engeland kreeg het jonge gezin de kans om naar Ceylon te vertrekken, waar Chris werd geboren. "Bij mijn ouders was het zo: zodra er verhuisd werd, kwam er een kind”, vertelt Chris lachend. "We zijn in die tijd vier keer verhuisd."

Ook zijn oudste zus kwam onder bijzondere omstandigheden ter wereld: in 1950, aan boord van een Brits troepentransportschip dat Nederlandse gezinnen evacueerde. "Ze kreeg als tweede naam Nanette, naar de sleepboot die mijn vader zag toen ze net geboren was."

Na Ceylon volgde opnieuw Indonesië. President Soekarno zette eerst alle Nederlanders het land uit, maar haalde later buitenlandse deskundigen weer terug. "We leefden jarenlang met half uitgepakte koffers. Je wist nooit wanneer je weer weg moest." Uiteindelijk vond pa Elderhorst het genoeg. "Hij zei: het is mooi geweest, we blijven niet aan de gang. Toen zijn we definitief naar Nederland gegaan."

Barakkenkamp

De terugkeer verliep allerminst comfortabel. "Wij kwamen terecht in een barakkenkamp in Renkum. Dat waren opvangkampen voor gerepatrieerden. Na een jaar verhuisden we naar een pension in Zuidlaren." Grootvader Van der Eem kocht uiteindelijk voor zijn dochter en haar gezin een huis in Haren, bij Groningen. "Zo ben ik eigenlijk een beetje Groninger geworden."

Volgens Chris verliep de integratie relatief soepel. "We waren allemaal van Nederlandse afkomst. Dat maakte het waarschijnlijk gemakkelijker dan voor veel Indische families." De opvoeding droeg wel sporen van het verleden. "Mijn ouders zeiden altijd: niet zeuren, er zijn mensen die veel ergere dingen hebben meegemaakt. In Groningen zouden ze zeggen: nait soez’n."

Oude angsten

Pas in de laatste jaren van haar leven veranderde er iets. "Ik weet niet of het Alzheimer was, maar ze raakte soms in de war. Toen kwamen ineens al die oude herinneringen terug." Chris herinnert zich hoe hij zijn moeder bezocht en zij zich weer in het kamp waande. "Dan was ze bang. Ze dacht dat ‘ze’ weer zouden komen. Het waren flarden, maar je zag dat de rem weg was. Alles wat ze jarenlang had weggestopt, kwam ineens naar boven." Toch denkt hij niet dat zijn moeder haar hele leven onder die herinneringen heeft geleden. "Ze heeft ondanks alles een mooi leven gehad."

Een leven in het buitenland

Zelf leidde Chris eveneens een internationaal bestaan. Na acht jaar als cavalerieofficier in Duitsland volgden missies naar Libanon, Kosovo en Albanië. Daarna werkte hij als defensieattaché in Caïro en Damascus en later nog acht jaar voor de Europese Unie in Georgië. "In totaal heb ik 23 jaar in het buitenland gewoond. Toen ik in 2019 terugkwam, was het ook meteen klaar. Dat was de laatste keer dat ik in een vliegtuig zat. En eerlijk gezegd mis ik het helemaal niet."

De twee kinderen van Chris (een zoon en een dochter) groeiden grotendeels in het buitenland op. "Ze gingen naar internationale scholen en droomden zelfs in het Engels. Vaak praatten ze onderling ook Engels. Dan voelde ik me bijna buitengesloten."

Veranderende blik

Chris’ moeder merkte ook hoe de kijk op de koloniale geschiedenis veranderde. "Ze vond het pijnlijk dat haar vader later door sommigen werd gezien als een soort oorlogsmisdadiger. De kennis over Nederlands-Indië is in Nederland altijd beperkt geweest." Volgens Chris komt daar langzaam verandering in. "Er wordt weer meer over Indië gesproken. De belangstelling groeit, zeker ook onder jongere generaties."

Zelf voelt hij weinig behoefte om terug te keren naar Indonesië of Sri Lanka. "Mijn moeder en mijn zus zijn nog wel terug geweest. Ik niet. Ooit wilde ik met mijn moeder naar Ceylon, maar telkens kwam er iets tussen. De ene keer was er weer een burgeroorlog, de andere keer dreigden Tamils toeristen te vermoorden. We stelden het uit tot het niet meer kon. En uiteindelijk is het er nooit van gekomen." Spijt heeft Chris daar niet van. "Ik ben blij dat ik hier ben. Ik vind Zeewolde heerlijk."