80 jaar vrijheid (deel 19): “Alle boerderijen werden in brand gestoken”

Dit jaar is het 80 jaar geleden dat Nederland bevrijd werd. Dorpsgenoten halen herinneringen op. Deel 19: Piet van den Hengel (1935).

(door Mannes Schoppink)

Piet van den Hengel werd geboren op 7 januari 1935 in Hoogland (bij Amersfoort). Zijn ouders heetten Petrus Joannes van den Hengel (1900-1982) en Maria Tolboom (1904-1995). Het gezin telde zeven kinderen. Piet was nummer vijf in de rij. Naast hem is er anno 2025 nog één zus in leven. Vorig jaar november nog overleed de vijf jaar oudere broer Theo op 94-jarige leeftijd. De ouders van Piet hadden een veehouderijbedrijf in de buurt van de rivier de Eem. De kleine Piet ging in 1939 voor het eerst naar de kleuterschool. “Bij het begin van de oorlog was ik al een half jaar naar school geweest”, herinnert hij zich nog. “We moesten vier kilometer lopen en dat zat er ’s winters niet in. Ik was alleen in de zomer naar school geweest.”

Grebbelinie

De oorlog begon heel heftig voor Hoogland en zeker ook voor de familie Van den Hengel. Op Piet maakte het een onuitwisbare indruk. “Wij moesten evacueren. Het Nederlandse leger had de omgeving van de Eem nodig. Alle boerderijen aan de kant van de rivier moesten in allerijl worden ontruimd en werden vervolgens in brand gestoken. Doel was een vrij schootsveld te hebben. Het hoorde allemaal bij de Grebbelinie.” 

Geluk bij een ongeluk was dat de boerderij van de familie Van den Hengel (uit 1928) werd gespaard. “Vader kon nogal goed met de commandant, maar ik weet niet of dat meegespeeld heeft. De schuren en de hooiberg moesten wel plat. Het hele gebied werd na het in brand steken onder water gezet. Ook de koeien moesten natuurlijk weg. Die gingen naar boerderijen in Hilversum.” 

In totaal moesten 4.000 Hooglanders hun dorp verlaten. Ze gingen via boten vanuit Spakenburg over het IJsselmeer naar Volendam en Edam. De boot is Piet altijd bijgebleven. “Ja, die boot zie ik nog zo voor me. Ik stond daar op het dek. Het zijn allemaal flarden herinneringen.” De Van den Hengels gingen naar de familie Schreuder in Edam. “Die hadden een zoon van een jaar of 15”, weet Piet nog. “Ze hadden zo’n klein kinderkruiwagentje en ik vond het als vijfjarige wel leuk daar mee te kruien. Die zoon wilde mij plagen laadde het kruiwagentje helemaal vol met mest. Jaren na de oorlog zijn we nog eens terug geweest in Edam. Ik heb dat verhaal toen aan die inmiddels volwassen man verteld, maar hij wist er niks meer van.”

Wederopbouw boerderijen

Uiteindelijk vonden er geen gevechten plaats in het Eem-gedeelte van de Grebbelinie. Die waren er een eindje verderop, bij de Grebbeberg, tussen Rhenen en Wageningen. De evacuatie duurde dan ook maar kort. Twee dagen na de capitulatie van het Nederlandse leger op 15 mei 1940 keerden de eerste evacués al terug naar Hoogland. Piet en zijn familie hoorden daar ook bij. “Ik vroeg later aan een broer hoe we eigenlijk terug waren gekomen. Dat schijnt met een vrachtauto te zijn gebeurd. Ik wist dat niet meer. De boot van de heenreis had meer indruk op me gemaakt.”

Een kwart van de Hooglandse bevolking had te maken met verwoeste bezittingen. Ruim 800 dorpsbewoners werden dakloos en moesten voor onderdak naar familie of buren. Een kleine 180 boerderijen en andere huizen waren in brand gestoken. Wat dat betreft had de familie Van den Hengel geluk. Piet: “Wij konden terug naar onze boerderij. Ook de koeien kwamen al snel terug. De andere boeren hebben allemaal een nieuwe boerderij gekregen. Al in juli 1940 werd daarmee een begin gemaakt. Dat gebeurde onder leiding van het Bureau Wederopbouw Boerderijen. Ik was natuurlijk nog maar een kind en beleefde alles op mijn eigen manier.”

 vrijheid.nl