80 jaar vrijheid (deel 14): “Beeld van Jodenjongetjes met hun ster nooit vergeten”

Dit jaar is het 80 jaar geleden dat Nederland bevrijd werd. Dorpsgenoten halen herinneringen op. Deel 14: Leo van Berkel (1933).

(door Mannes Schoppink)

Leonardus Franciscus Theodorus Maria van Berkel was het oudste kind uit het rooms-katholieke gezin van Theo van Berkel (1909-1992) en Cissy Zwirs (1909-1983). Hij werd geboren op 31 maart 1933 in het thans tot de gemeente Utrecht behorende, maar destijds nog zelfstandige Zuilen. De ouders gaven hun eerstgeborene (er zouden later nog een zoon en een dochter volgen) als roepnaam Leo.

De oorlog begon op een vrijdag. Dat is Leo nooit vergeten. “Vrijdag was de vrije dag van vader”, legt hij uit. “Hij was buffetchef in het restaurant van de Jaarbeurs. Moeder kwam ’s ochtends naar beneden en riep opgewonden dat het oorlog was. Tja, hoe konden wij als kinderen nu weten wat dat betekende?” Leo zag wel ‘hele kleine stipjes’ in de lucht. “Dat moesten vliegtuigen zijn met mensen erin. Er werd op geschoten, heel beangstigend. Na een paar dagen kwamen de Duitsers via de Amsterdamsestraatweg Utrecht binnen. Daarna gingen ze richting Amsterdam. Wij woonden naast de school, de plek waar de Duitse militairen waren geregeld.”

Bekanntmachung

Leo zat bij de aanvang van de oorlog in klas 1 van de lagere school. Hij kon naar eigen zeggen al vroeg lezen. “Overal had je van die aanplakbiljetten, waar dan boven stond: ‘Bekanntmachung’. Ik snapte er helemaal niets van. Mensen moesten speciale dingen doen en mochten andere weer niet. Ik vroeg mijn moeder er wel naar, maar die vond waarschijnlijk dat ik niet alles hoefde te weten en stuurde me min of meer met een kluitje het riet in.”

De jonge Van Berkel begreep echter wel dat het met Joden te maken had en dat die het steeds zwaarder te verduren kregen. “Zo’n 1.200 Joden uit Utrecht hebben de oorlog niet overleefd. Ze moesten zich verzamelen bij het Maliebaanstation. Dat werd gebruikt voor de deportaties. Nog zie ik dat beeld voor me van twee Jodenjongetjes in een tuin een eindje verderop bij ons. Ik herkende hen aan hun ster. Ze mochten waarschijnlijk niet binnenkomen, maar hadden wel een boterham gekregen.”

Dagje Marken-Volendam

Een onschuldig dagje uit in 1943 was bijna verkeerd afgelopen voor vader Van Berkel. Daar zag het ’s morgens vroeg nog niet naar uit, Leo verheugde zich op het uitstapje naar Marken. “Van daaruit gingen we met de boot naar Volendam. We zouden daarna met de tram naar Amsterdam, maar deze werd gecontroleerd en vader werd eruit gepikt. Ze hadden hem natuurlijk nodig voor de Arbeitseinsatz. Vader moest naar een verderop staande Duitse auto lopen, maar zag in de consternatie kans er nog tussenuit te knijpen. Hij wist in een rijdende tram te springen en kwam veilig aan in Amsterdam. Dat was natuurlijk best link en had achteraf heel wat minder goed af kunnen lopen.”

Woeste Hoeve

In het volkstuintje aan de andere kant van het Merwedekanaal verbouwden de Van Berkels groenten, toch ontkwamen ook zij niet aan hongertochten naar het oosten van het land. Eén keer fietste Leo zelfs mee met moeder en een oudere buurman. “We reden helemaal verkeerd en kwamen uiteindelijk in Dieren terecht. We werden met een roeibootje de IJssel overgezet.” Later zou moeder Van Berkel nog twee keer alleen gaan. “Op de terugweg kwam ze langs de Woeste Hoeve. Daar waren in maart 1945 juist 117 onschuldige burgers doodgeschoten. Voorbijgangers werden gedwongen langs de executieplek te lopen. Dat was heel heftig. Moeder kwam later helemaal ontdaan thuis.”

Bevrijding

Na Dolle Dinsdag en begin januari 1945 waren er verschillende razzia’s in Utrecht. De Duitsers vorderden de Jaarbeurs en al snel besloot vader Van Berkel onder te duiken. “Op 4 mei hoorden we dat de oorlog was afgelopen. We konden het niet geloven. We hadden het al zo vaak gehoord, maar nu was het echt waar.”

Bijschrift - vrijheid.nl